Brama Floriańska

Kraków (756 000 mieszkańców) Miasto wojewódzkie (siedziba województwa małopolskiego), powiatowe i powiat grodzki, leży nad Wisłą. Trzecie pod względem liczby mieszkańców, po Warszawie i Łodzi, miasto kraju, wielki ośrodek przemysłowy i finansowo-handlowy południowej Polski. Węzeł kolejowy i drogowy, w Balicach, na zachód od miasta, międzynarodowy port lotniczy im. Jana Pawła II. Drugi po Warszawie ośrodek życia naukowego i kulturalnego kraju. Szkoły wyższe, w tym Uniwersytet Jagielloński (dawna Akademia Krakowska, założ. 1364, po praskim najstarszy uniwersytet w środkowej Europie), Akademia Górniczo-Hutnicza (założ. 1919 jako Akademia Górnicza), Politechnika Krakowska, Uniwersytet Ekonomiczny, Akademia Sztuk Pięknych (założ. 1873), Akademia Muzyczna. Siedziba Akademii Umiejętności, oddział Polskiej Akademii Nauk; sławna Biblioteka Jagiellońska. Liczne muzea, w tym Narodowe, Czartoryskich (z bezcenną Damą z łasiczką Leonarda da Vinci), Zbiory Sztuki na Wawelu, Galeria Malarstwa Polskiego. Znane teatry, filharmonia. Mekka polskiej turystyki. Najcenniejszy w Polsce zespół budowli zabytkowych, wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa.

Jeden z najstarszych polskich grodów, od czasów Kazimierza I Odnowiciela stolica Polski, od 1320 do XVIII w. (także po przeniesieniu siedziby królewskiej do Warszawy) miejsce koronacji polskich królów; największy rozkwit pod panowaniem dynastii Jagiellonów. W 1815-46 stolica miniaturowej Rzeczpospolitej Krakowskiej, następnie do 1918 w austriackiej Galicji, od 2. poł. XIX w. był (obok Lwowa), centrum polskiego życia umysłowego i kulturalnego. Stąd 6 VIII 1914 w stronę granicy rosyjskiej wyruszyli, pod wodzą Józefa Piłsudskiego, żołnierze I Brygady Legionów Polskich z nadzieją, iż ta droga wiedzie ich do niepodległej Polski. Od lat międzywojennych miasto wojewódzkie. Podczas okupacji hitlerowskiej „stolica” Generalnego Gubernatorstwa (Generalgouvernement, GG). Po II wojnie rozbudowa przemysłu (w tym budowa kombinatu metalurgicznego. Nowa Huta).

Nad miastem góruje Wawel, gdzie na wapiennym wzgórzu wznoszą się gotycko-renesansowy zamek królewski, ze wspaniałym arkadowym dziedzińcem i gotycka katedra, z renesansową kaplicą Zygmuntowską, grobami królewskimi, oraz wielkich wodzów i wieszczów narodowych, w Wieży Srebrnych Dzwonów największy do niedawna w Polsce dzwon Zygmunt.

U stóp Wawelu rozpościera się średniowieczne Stare Miasto, otoczone wieńcem Plant, utworzonych na miejscu dawnych fortyfikacji miejskich, ulubionego miejsca spacerów i odpoczynku krakowian i turystów. Przy wiodącej spod Wawelu ul. Grodzkiej kościoły: romański Św. Andrzeja (wnętrze barokowe) i barokowy Św.Św. Piotra i Pawła (wzorowany na kościele Il Gesù w Rzymie). Grodzka przecina połączone place Dominikański i Wszystkich Świętych, przy nich gotyckie kościoły Dominikanów i Franciszkanów. W pobliżu tego ostatniego pałac arcybiskupi ze sławnym „oknem papieskim” z którego papież Jan Paweł II, podczas pobytów w Krakowie, pozdrawiał wiernych.

Grodzka dochodzi do Rynku Głównego, jednego z największych w Europie średniowiecznych placów miejskich. Jego środek zajmują gotycko-renesansowe Sukiennice. Przy pn.-wsch. narożniku Rynku Głównego wznosi się gotycki kościół Mariacki. Wokół Rynku gotyckie, renesansowe, barokowe i klasycystyczne kamienice i pałace wśród nich „Pod Baranami" (słynny ze swej piwnicy-kabaretu) i „Pod Krzysztofory".

W zachodniej części Starego Miasta zabytkowe budowle uniwersyteckie i barokowy kościół akademicki św. Anny. Znaną ulicą starego Krakowa jest Floriańska, jej perspektywę zamyka z jednej strony kościół Mariacki, z drugiej brama Floriańska z zachowanego fragmentu dawnych murów miejskich. Po zewnętrznej stronie murów znany krakowski Barbakan, w pobliżu eklektyczny budynek Teatru im Słowackiego. Ta część Starego Miasta sąsiaduje z nowym śródmieściem, z dworcami kolejowym i autobusowym i nowoczesnym centrum handlowym. Położony nieco dalej Cmentarz Rakowicki, to jedna z najważniejszych polskich nekropolii.

Na południe od Wawelu leży Kazimierz, ongiś odrębne miasto. Jego wsch. część, do II wojny światowej zamieszkana głównie przez ludność żydowską, stanowiła jej ważne centrum życia religijnego i kulturalnego. Zachowały się tu zabytkowe synagogi oraz cmentarz z grobami wielu znanych osób; pamięć o tej tragicznie zaginionej społeczności przechowuje Muzeum Judaistyczne w późnorenesansowej tzw. Starej Synagodze. W zach. części Kazimierza barokowy kościół Paulinów na Skałce, gdzie w wykutej w skale podziemnej krypcie znajdują się groby osób zasłużonych dla kultury polskiej.

Spośród budowli zabytkowych poza historycznym centrum jako szczególnie cenne wyróżnić należy opactwa Benedyktynów w Tyńcu i Cystersów w Mogile oraz zespoły klasztorne Norbertanek na Zwierzyńcu i Kamedułów na Bielanach. Osobliwością Krakowa są pradawne budowle ziemne zw. kopcami – tzw. kopiec Wandy i kopiec Krakusa oraz usypane na ich wzór przez polskie społeczeństwo kopce Kościuszki i Piłsudskiego. Unikatową ciekawostką jest „Lajkonik” (konik zwierzyniecki) przypominający, według podania, dawne najazdy Tatarów.

W sąsiadującej z Krakowem Wieliczce znajduje się sławna, wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa, pamiętająca średniowiecze kopalnia soli.