Fabryka Ludwika Geyera

Położona przy południowym krańcu Piotrkowskiej dawna Fabryka Ludwika Geyera, zwana potocznie Białą Fabryką, wzniesiona w stylu klasycystycznym, jest cennym zabytkiem XIX-wiecznej architektury przemysłowej. Dziś mieści Centralne Muzeum Włókiennictwa. Przylega do niej Park Reymonta, ze stawem.

Łódź

Łódź (760 000 mieszk.) Miasto wojewódzkie, powiat grodzki i siedziba powiatu łódzkiego wschodniego, leży nieomal w samym środku kraju. Drugie co do liczby mieszkańców miasto w Polsce, wraz z sąsiadującymi gminami i pobliskimi miastami tworzy aglomerację łódzką, liczącą ok. 1 miliona mieszkańców. Największy, obok Warszawy ośrodek przemysłowy kraju, ośrodek handlowy i finansowy. Węzeł drogowy i kolejowy; Port Lotniczy im. Władysława Reymonta (Łódź-Lublinek) na południowy zachód od centrum miasta. Ważny ośrodek naukowy i kulturalny. Szkoły wyższe, w tym Uniwersytet Łódzki, Politechnika Łódzka, Uniwersytet Medyczny, Akademia Muzyczna, Akademia Sztuk Pięknych, Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna. Oddział Polskiej Akademii Nauk, instytuty naukowo-badawcze. Szpital Centrum Zdrowia Matki Polki. Opera (Teatr Wielki), teatry, filharmonia. Centrum polskiego przemysłu filmowego. Muzeum Sztuki, Centralne Muzeum Włókiennictwa, Muzeum Historii Miasta Łodzi, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne, Muzeum Kinematografii, Muzeum Sportu i Turystyki, Muzeum Biograficzne Artura Rubinsteina. Ogród zoologiczny.

Prawa miejskie otrzymała Łódź 1423. Pozostawała niewielkim miasteczkiem aż po XIX w., kiedy rozwinęła się gwałtownie, jako centrum przemysłu włókienniczego, jedno z największych w Europie, nazywane „polskim Manchesterem”; Odbiorcą łódzkich wyrobów był głównie chłonny rynek rosyjski. W odrodzonej Polsce Łódź została siedzibą województwa (przedtem, mimo wielkości, nie była nawet miastem powiatowym), lecz na gospodarce miasta ujemnie odbiła się utrata rynku wschodniego. Po II wojnie światowej nastąpiła rozbudowa przemysłu i jego zróżnicowanie (m.in. silny przemysł maszynowy, chemiczny).

Śladem dawnego założenia miejskiego jest niewielki Stary Rynek w pn. części śródmieścia. Nieco na południe kolisty pl. Wolności wyznacza centrum dziewiętnastowiecznego Nowego Miasta. Dalej miasto rozwinęło się wzdłuż ul. Piotrkowskiej, fragmentu dawnego „traktu fabrycznego" z Warszawy do Kalisza. Piotrkowska, przez łodzian zwana „Pietryną”, częściowo zamieniona na spacerowy deptak, jest nadal osią urbanistyczną i najważniejszą ulicą handlową miasta. Przy niej, w jej południowej części, wznosi się neogotycka bazylika archikatedralna. Po obu stronach Piotrkowskiej rozciąga się sieć prostopadłych i równoległych do niej ulic, gdzie obok siebie stoją domy mieszkalne, pałace i wille dawnych fabrykantów, zakłady przemysłowe i biurowce. Niektóre dawne fabryki, dziś nieczynne, zostały uznane za zabytki. Na wschód od Piotrkowskiej znajduje się czołowy dworzec kolejowy Łódź Fabryczna; na zachód leży drugi dworzec, Łódź Kaliska.

Ze wszystkich stron otaczają centrum powojenne osiedla mieszkaniowe, a także wydzielone dzielnice przemysłowe. W leżących na północnym krańcu miasta Łagiewnikach znajduje się najcenniejszy zabytek Łodzi, barokowy zespół klasztorny Franciszkanów. Sąsiaduje z nim Las Łagiewnicki, największy teren rekreacyjny mieszkańców Łodzi, z ośrodkiem wypoczynkowym Arturówek. W zachodniej części miasta jest rozległy Park Kultury i Wypoczynku, z ogrodami zoologicznym i botanicznym, kąpieliskami.

Położenie miasta na dziale wodnym dorzeczy Wisły i Odry stwarza poważne problemy w zaopatrzeniu w wodę, sprowadzaną m.in. rurociągiem ze sztucznego Jez. Sulejowskiego na Pilicy.

W Łodzi urodzili się: światowej sławy pianista Artur Rubinstein (1887-1982), poeta Julian Tuwim (1894-1953), skrzypaczka i kompozytorka Grażyna Bacewicz (1909-69), zasłużony tłumacz literatury polskiej na język niemiecki Karl Dedecius (ur. 1921), pisarz Jerzy Kosiński (1933-91).