Pałac Kultury

Warszawa (1 702 000 mieszkańców). Stolica Polski, miasto wojewódzkie (siedziba woj. mazowieckiego), na prawach powiatu i siedziba powiatu warszawskiego-zachodniego, leży na Nizinie Mazowieckiej, nad Wisłą. Największe miasto Polski, wraz z pobliskimi miastami i podmiejskimi gminami tworzy aglomerację warszawską, liczącą ok. 2,2 mln mieszkańców. Główny ośrodek życia politycznego, gospodarczego, kulturalnego i naukowego kraju, siedziba Sejmu, Senatu, prezydenta RP, rządu, ministerstw i urzędów centralnych. Główny węzeł drogowy i kolejowy Polski; Międzynarodowy Port Lotniczy im Fryderyka Chopina na Okęciu. Szkoły wyższe, w tym: Uniwersytet Warszawski (założ. 1816), Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Politechnika Warszawska (założ. 1915), Szkoła Główna Handlowa (SGH, założ. 1915), Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego (SGGW, założ. 1918), Akademia Medyczna, Uniwersytet Muzyczny, Akademia Sztuk Pięknych, Akademia Teatralna, Akademia Wychowania Fizycznego. Polska Akademia Nauk, liczne instytuty naukowo-badawcze. Biblioteki (w tym Narodowa, Miejska). Największe w kraju skupisko wydawnictw. Opera Narodowa, teatry, Filharmonia Narodowa. Liczne muzea i galerie, w tym Muzeum Narodowe, Muzeum Wojska Polskiego, Muzeum Historyczne miasta stołecznego Warszawy, Muzeum Powstania Warszawskiego, Muzeum Etnograficzne, Muzeum Techniki, muzea wnętrz: Zamek Królewski, Łazienki, Wilanów. Zabytkowe cmentarze: na Powązkach (Cmentarz Powązkowski, Cmentarz Wojskowy) i Cmentarz Bródnowski. Ogród Zoologiczny, Ogród Botaniczny. Ośrodek turystyczny o międzynarodowym znaczeniu.

W XIII w. Warszawa była osadą targową przy zamku kasztelańskim. Prawa miejskie około 1300, w poł. XV w. została stolicą Mazowsza, inkorporowanego 1526 do Polski. Położona w połowie drogi między stolicami Korony (Kraków) i Litwy (Wilno), stała się 1569 miejscem obrad Sejmu, a 1573 elekcji królów. W 1596 Zygmunt III Waza przeniósł rezydencję królewską do Warszawy, która odtąd pełniła faktycznie funkcję stolicy. W końcu XVIII w. była widownią ważnych dla kraju wydarzeń, w tym uchwalenia 1791 Konstytucji 3 Maja. W 1795 Warszawa znalazła się w zaborze pruskim; 1807-15 była stolicą Księstwa Warszawskiego. Później do 1915 w zaborze rosyjskim, była głównym ośrodkiem powstań narodowych: listopadowego (1830-31) i styczniowego (1863-65) oraz rewolucji 1905-07. Od 1918 stolica odrodzonej Polski. We wrześniu 1939 stawiła bohaterski opór hitlerowskiej nawale. Przez cały okres okupacji była największym w Europie ośrodkiem ruchu oporu, swą nieugiętą postawą zdobyła dumny przydomek miasta nieujarzmionego. W 1943 wybuchło powstanie w getcie warszawskim. Od 1 VIII do 2 X 1944 trwało powstanie warszawskie, po jego stłumieniu pozostałych przy życiu mieszkańców wypędzono, a lewobrzeżna część miasta została prawie doszczętnie zniszczona. Natychmiast po wojnie przystąpiono do odbudowy stolicy, wysiłkiem całego narodu.

Historycznym centrum lewobrzeżnej Warszawy jest Stare Miasto, potocznie Starówka, podczas powstania warszawskiego obrócone w ruinę, po wojnie odbudowane, a w znacznej części zrekonstruowane. Dziś jest największą atrakcję turystyczną stolicy, pełne turystów z całego świata, podziwiających kunszt i pietyzm dzieła odbudowy, w uznaniu którego Stare Miasto zostało wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa. Ośrodkiem założenia miejskiego jest rozległy Rynek Starego Miasta, otoczony gotyckimi i renesansowymi kamienicami, zdobnymi barokowymi elewacjami. Wśród staromiejskich kościołów wyróżnia się bazylika archikatedralna św. Jana, zrekonstruowana w swym pierwotnym gotyckim kształcie. Oryginalnego kolorytu dodają Starówce nazwy niektórych ulic (Wąski Dunaj, Szeroki Dunaj, Zapiecek, Krzywe Koło, Kamienne Schodki. Przez barbakan (drugi w Polsce, obok krakowskiego) w częściowo zrekonstruowanym pierścieniu murów miejskich wiedzie droga na Nowe Miasto, zabudowane barokowymi i klasycystycznymi kamienicami. Jest tu kilka, przeważnie barokowych, kościołów i klasztorów, a także, jeden z najstarszych w Warszawie, gotycki kościół Nawiedzenia NMP.

Do Starego Miasta przylega plac Zamkowy. Jego wschodnią stronę zamyka zrekonstruowany Zamek Królewski, drugi obok Wawelu symbol jedności wszystkich Polaków. Pośrodku placu stoi Kolumna Zygmunta, pod placem przebiega w tunelu otwarta 1949 Trasa W-Z. Z placu Zamkowego wiedzie na południe tzw. trakt królewski, łączący zamek z barokowym pałacem w Wilanowie. Po drodze szereg reprezentacyjnych budowli – kościołów, pałaców, gmachów użyteczności publicznej, ambasad, bogatych kamienic, a także parki: Ujazdowski i Łazienkowski.

Na wschód od najstarszej części miasta na szczególne wyróżnienie zasługują: barokowy pałac Krasińskich (zwany też Pałacem Rzeczpospolitej) oraz klasycystyczny gmach Teatru Wielkiego. Nieco na wschód plac Bankowy, biegnie z niego na południe ul. Marszałkowska. W pobliżu jej skrzyżowania z alejami Jerozolimskimi wznosi się Pałac Kultury i Nauki, dalej na zachód kolejowy Dworzec Centralny, sąsiaduje z nim nowoczesne centrum handlowe Złote Tarasy. W tej okolicy skupione są najwyższe poza Pałacem Kultury budowle, nowoczesne biurowce i apartamentowce, nadając tej części stolicy wygląd prawdziwie wielkomiejski.

Prawobrzeżna część Warszawy zwana jest powszechnie Pragą, chociaż historycznie nazwa ta należy się jej śródmiejskiej części, naprzeciw lewobrzeżnego śródmieścia. W centrum nie zniszczonej podczas wojny Pragi zachowało się stosunkowo dużo starej, dziś rewitalizowanej zabudowy.